(تاریخ او ادبیات)
صمد بهرنګی
ژباړه: څرک
ځمکه او اسمان د یو موټی خرافاتو په منګولو کې
د ارسطو افکارو پر اروپا دولس پیړۍ حکومت وکړ. دا دولس پیړۍ د بشری ژوندون د یو تر ټولو تورتم دورانونو څخه دی؛ هغه دوران چې ورته د تورتم پیړۍ وایو. پدې دوران کې کیمیاګری د کیمیا او طالع لیدنې د نجوم ځای ونیو.
د منځنیو پیړیو د دې تورې دورې عالمانو، کشیشانو او فیلسوفانو به د خپلو ذهنی قالبی نتیجو ته د رسیدو لپاره هڅې کولې. غوښتل یې هر هغه څه چې دنیا کې تر سترګو کیږی، د خپل ذهن د حاضر او آماده محتوی سره وفق ورکړی. علمی واقعیات او مسلمات یې یوازې هغه وخت منل چې د هغوی ذهنی قالب کې به یې ځای نیولی شو.
البته دا ذهنی قالب هم د پخوانیو کسانو او د سپیڅلی کتاب یو جوړ شوی شئی و. پداسې حال کې چې نوې پوهه او نوی پوهانو په مخالف لور کې روان وو او د خپل قیاس او سنجولو بنسټ یې پر هغه کارونو کښوده چې د ازمایښت او مشاهدې سیده نتیجه وه.
نباید هیر کړو چې تل همداسې وه چې متحجران او زاړه پال چارو ته د خپلې نظریې سره مطابقت ورکړی، پداسې حال کې چې نوی پال (متجددان) او پوهان خپله نظریه د بهرنی چارو د مشاهدې نه لاس ته راوړی.
د منځنۍ پیړیو په هغه تور عصر کې هم همداسې و. هغوې به دنیا د خپل ځان له مخې تشریح او توجیه کوله، پداسې صورت کې چې د نوې پوهې قصد دا و چې انسان له دنیا له مخې توجیه کړی.
د پخوانیو علومو او نوې پوهې جګړه په همداسې پولې کې وه. او تر هغه وخته چې د دې پولې وجود احساس کیږی، دا جګړه به ادامه مومی.
هغه مهال چې د ګالیلې دوربین اسمان سوری کوه او د لمر او ستورو واقعیت یې ښکاره کوه، کلیسا په خپلو تعلیماتو کې خلکو ته داسې ښودنه کوله:
«هغه وخت یوشع په کومه ورځ چې څښتن تعالې «اموریان» بنی اسراییل ته تسلیم کړل د بنی اسراییل په حضور کې خدای ته تکلم وکړ وې ویل: اې لمره ته «جبعون» کې ودریږه او ته ای سپوږمۍپه «ایلون» وادی کې. نو لمر ودرید او سپوږمۍ متوقف شوه تر څو چې قوم له خپلو دښمنانو نه غچ واخیست. آیا دا په «یاشر» کتاب کې مکتوب ندی چې لمر د اسمان منځ کې ودرید او تقریباً روغه ورځ یې د پریوتلو لپاره بیړه ونکړه.»*
نو ځکه کله چې د نوې نجوم پوهې په غوڅه او ګستاخې سره خلکو ته ورزده کړه چې لمر د سپوږمۍ په نسبت اصولاً داسې حرکت نلری چې ودریږی او سپوږمۍ پرته له دمې په حرکت ده او که یوه شیبه هم ودریږی هر څه به تار په تار شی، کلیسا ناره پورته کړه او متجدد منجمان یې ملحد وبلل او د انسان د غوښې بوی یې اسمان ته پورته کړ.
کلیسا معتقده وه چې د هغه چارو ارزونه او مطالعه ازاده ده په کومو کې چې سپیڅلی کتاب کومه خبره نه وی کړی او کلیسا لا له وړاندې په هغه کې د نظر اظهار نه وی کړی. متفکران او مذهبی ایمان ته ژمن خلک کولی شی خپله پوهه او اند د حقایقو د درک کولو په موخه په کار واچوی خو کله چې د ((مطلق قهری حقایقو)) په درشل پښه ږدی، باید بې له ځنډه د درناوی سر راټیټ کړی او د کلیسا تعبیر او تفسیر ومنی.
هغه روښان مغزه زړی منجمانو چې پښه یې د اسکولاستیک او کلیسایی افکارو له حدود نه بهر کیښوده او مسلم حقایق یې د اسمان له زړه نه راوویستل، له شکنجې سره مخ شول.
د پاریس پوهنتون استاد پوهاند البرت بابر لیکی: د عقایدو د تفتیش محکمه (روم کلیسا پورې تړلی) د تورنو څخه د اقرار اخیستنې لپاره په مرګونې شکنجې لاس پورې کوه. هغوی به یې په اغزن سیمی تختو څملول. یا هغوی به یې له ډیرې لوړې ارتفاع ځمکې ته راغورځول چې له منځه ولاړ شی... ان دا چې ماشومان به یې د خپل مور او پلار په ضد شهادت ورکولو ته مجبورول.**
دې سریزې سره ویلی شو چې ګالیله او د هغه په شان نور کسان، څومره زړور او سرښندونکی وو او څومره په مسلمو علمی حقایقو زړه بایللی وو چې لاس تر زنې نه شول او په جګړې بوخت شول.
نوې پوهه به هیڅکله د خپل پلرونو ویاړلی نومونه هیر نکړی.
اوس ځو د دې پلرونو د یو څو تنو سرګذشت ته، هغه پلرونه چې نوې پوهه د هغوی د فکر او شجاعت زیږنده ده.
******************************
تیکو براهه
هغه د دنمارک له اشرافزییانو څخه و. زوکړه یې په 1546 کې شوې وه. کله چې هغه د نجوم پوهې ته مخه کړه، کورنۍ یې هغه ورټهِ، د دې لپاره چې اشراف طبقې، پداسې «بې ګټې پوهې» بوختیدل دخپل شان سپکاوی ګڼو. وروسته د براهه علمی شهرت اوچت ولاړ. هغه د خپلې بیلګه ایزې رصدخونې له شا نه د اسمان او بې شمیره ستورو په نندارې بوخت شو. هغه د پراخو څیړنو په پایله کې وتوانید د خپل محل جغرافیایی موقعیت ومومی. بیا د ستورو د ارتفاع په تعیین، د سپوږمۍ په حرکت کې په مطالعه او د ستورو د لیک لارې په تعیینولو بوخت شو او ارزښتناکه علمی اکتشافاتو ته ورسید.
کپلر
هغه د تیکو زده کونکې و. د هغه تر ټولو مهم کار د نجوم د قوانینو کشف و.
پییر روسو د کپلر قوانین پدې شان بیانوې: «لومړی قانون موږ ته رازده کوی چې هره سیاره د لمر په دور بیضوی مزل وهی. دویم قانون ثابتوی هر څومره چې سیاره پدې مسیر لمر ته نژدې وی، په هماغه اندازه یې حرکت چټک دی او بالاخره د دریم قانون په مرسته کولی شو د دوران د مودې په لرلو سره، له لمر څخه د هغې واټن وټاکو.»
د ستورپیژندنې پوهې لپاره د دې قوانینو کشف یوه ستره بریا وه. مثلاً همدا قانون د نیوتن لپاره د بریا کلۍ وګرځیده او د دې قانون سره د مجهزتوب له لارې هغه وکړای شول د عمومی جاذبې قوانین کشف کړی او د دې قوانینو له لارې دی چې معاصر منجمان کولی شی د سیاراتو د حرکاتو وړاندکتنه (پیش بینی) وکړی او د هغوی اسمانی مسیر وکاږی.
ګالیله (1564-1642)
هغه ایتالیایی و.
پییر روسو لیکی: یوه ورځ کله چې یې د کلیسا په یوې مذهبې دستوره کې ګډون کړی و، ویې لیدل چې په سر یې یو چهل چراغ د نوسان په حال کې دی. دا موضوع ډیره عادی وه. خو ستر متفکران دا ځانګړتیا لری چې هغوی ته هیڅ مطلب ابته او نامرئې ندی او د ډیرو ساده مسایلو او پیښو نه ستر درسونه اخلی. څومره ډیر به وی هغه کسان چې حس کړی به یې وی چې بدن یې په اوبو کې سپیکیږی او بره راخیژی، خو یوازې یو «ارشمیدس» پیدا کیږی چې له هغه نه، د «مایعاتو تعادل» د اصولو نتیجه واخلی او یوازې یو «نیوتن» کولی شی د هغې له مخې د «اجسامو د سقوط» قانون لاس ته راوړی.
د کلیسا د چهل چراغ تموج او نوسان د ځوان محصل لپاره د افکار او تخیلاتو د برکت نه ډکه سرچینه وه. خو دې افکارو له مودو راپدیخوا مخکې له دې چې غوټۍ وغوړوی، ادامه درلوده او یوازې د دې دانشمند د ژوند په وروستی کلنو کې و چې د هغه میوې لاس ته راغلې، هغه میوې چې نن د ګالیله د ترټولو ځلانده ویاړلو عناوینو څخه ګڼل کیږی.
ګالیله وروسته لدې چې ثابت مقام یې لاس ته راوړ په لټه کې شو چې د ارسطو د نفوذ پرضد په کلکه وجنګیږی او ثابت کړی چې ((کپرنیک)) سره هیڅ ډول اختلاف نلری. څرګنده ده چې د هغه اوریدونکو شپیلی ووهل او شور او زوږ یې جوړ کړ... خو د هغه مهال د خلکو متقاعد کول ګران کار و. کافی نه وه چې هغوی ته ووایئ چې فلان او فلان شی د کپرنیک د دستګاه اثر ثابتوی او تاسې کولی شئ دا اثار په خپلو سترګو ووینئ. مهم مطلب دا و چې د امر دلایل دې د سپیڅلی کتاب نه استخراج شوی وی. که ګالیله سمه خبره کوی نو دلیل یې ولې له سپیڅلی کتاب څخه نه راوړی؟
د هغه عصر خلکو به همداسې ویل. تمه یې درلوده چې د سپیڅلی کتاب د وینا خلاف دې کوم حقیقت ونه ویل شی.
اوس نو باید پخپله ووایو، کله چې د ګالیله دوربین اسمان څیرې کړ او د سپیڅلی کتاب د وینا خلاف یې څرګند حقایق راوویستل، کلیسا به څومره عصبانی شوی وی.
له کومه ځایه چې ګالیله د کلیسا چارواکو سره دوستی او اشنایی درلوده، د مودو لپاره تر تعقیب لاندې رانغی. خو په پای کې د ګالیله جسارت د هغوی د زغم له برید نه واوخت، او هغه یې د محاکمې او د عقایدو تفتیش د میز پښې ته راوکاږو.
له یوې دورې څیړنې او ازمایښت نه وروسته ګالیله پیاوړی او غښتلی دوربین اختراع کړ او د بې سر او بی پایه اسمان په نندارې او سیاحت بوخت شو. هغه په پای کې په یو عجیب او بې ساری کشف بریالی شو.
سپوږمۍ یې ولیده چې د ارسطو د نظر په خلاف چې هغه یې صاف او صیقلی لیده، په بشپړه په غرونو او درو پوښلې شوی چې د لمر رڼا د هغوی راوتلی ټکی لاپسې راڅرګند کړی دی.
ګالیله همداراز، ډیر نامرئی ستوری کشف کړل او ...
بالاخره، ګالیله د خپلو علمی اکتشافاتو او تفکراتو نتیجه خپره کړه. د پوهې اهل او واقع لیدونکی او متجدد خلک د هغې په لیدلو خوښ شول، خو «اسکولاستیک اصحاب»، خیال اوبدونکی او متحجران او ایده الیستان په غوسه شول او غاښ او منګولې یې تیرې کړې. ځکه چې هغوی غیرمذهبی استدلال ته په هیڅ ډول درناوی نلرو او ارزښت یې ورته نه ورکاوه. هغوی یوازې په یو شې قانع او خوښیدل: د سپیڅلی کتاب آیې له تفسیر او تعبیر سره.
د روم کلیسا وروسته له هغه چې ګالیله د بطلیموس د هیأت په ضد خپل غوڅ تعرض اعلام او له کپرنیک نه یې ملاتړ وکړ، هغه احضار کړ.
یوازې د هغه لوړ علمی مقام او د کلیسا په دربار کې د هغه د دوستانو موثر نفوذ و چې له هغه سره تر یو بریده مودبانه چلند وشو.
د ادعانامې له تنظیم نه وروسته، ګالیله یې ناچاره کړ چې لاندې توبه لیک لاسلیک کړی:
«زه ـ ګالیله ـ د ژوند په اویایم کال کې ستاسې حضراتو په وړاندې په ګونډو کیږم او په داسې حال کې چې سپیڅلې کتاب مې د سترګو مخ ته دې او پخپلو لاسونو هغه لمس کوم، توبه کاږم، او د ځمکې د حرکت له خبرې څخه چې له اشتباه ډکه او له حقیقت څخه تشه ده؛ انکار کوم او هغه منفور او مطرود ګڼم.»
د ګالیلې د محاکمې ګزارش یې له انظارو نه پټ کړ چې د کلیسا پرتم له منځه ولاړ نشی او د مذهبی چارواکو له کړۍ نه بهر، عفوه او اغماض خوله په خوله نشی. ځکه «واتیکان» پر افکارو د واکمنۍ او د ویرې او وحشت له ایجادولو پرته بله دنده ندرلوده، او نشې کولی چې له هغه شهرت نه لاس په سر شی چې په بې رحمۍ او علم سره د مخالفت له لارې یې لاس ته راوړی و.
ګالیله په اتیا کلنۍ کې د دینامیک علم بنسټ کیښود او ویې ښودله چې څرنګه ځواک (نیرو) حرکت رامنځ ته کوی.
هغه له ډیرو ازمایښتونو وروسته دې نتیجې ته ورسید چې ټول اجسام په متساوی سرعت سقوط کوی. هغه د مردکو د حرکت او تعاقب مفهوم ته هم پام وکړ او ثابته یې کړه چې مردکی پداسې حال کې چې د باروت د متحرک ځواک په مټ په مخ ځی، د ثقل ځواک په نتیجه کې د ځمکې لور ته جذبیږی.
ګالیله د 1642 کال د جنوری په اتمه له نړۍ سترګې پټې کړې او نړۍ یې د خپلې ټولې پراختیا سره هغو ته پریښوده چې تنګې سترګې لری او په هیڅ بیه حاضر ندی د پوزې د څوکې نه لیرې افق ته نظر واچوی.
*******************************
د کلیسا لخوا د ګالیله په شان کسانو محکومیت هیڅکله د دې مانع شوی ندی چې دنیا دې له حرکت نه لاس پر سر شی. کلیسایی اسکولاستیکانو د هر ناورین سره چې منځ ته یې راوړه، د خپلې رسوایې ډهل یې لااوچت درنګوه.
ګالیله او دهغه په شان کسان مړه شول، د کلیسا لخوا محکوم شول خو تاریخ تل څرګندوی چې:
«هغه کسان چې پر خپلو اوږو د ازادفکرۍ کجاوه وړی، که څه هم چې له اوږو یې وینې څاڅی، خو لاتراوسه له پښو ندې غورځیدلی.» ***
* پخوانی عصر ـ د یوشع بن تون صحیفه ـ ۱۱ باب، ۱۲ او ۱۳ آیتونه
** د آزاد فکرۍ تاریخ، ۶۵ مخ
*** د آزاد فکرۍ تاریخ
