له حسن پاچا او ګنجی حمزه څخه د کوراوغلو انتقام
صمد بهرنګی
ژباړه: ف. رووفی
کوراوغلو د ګنجی حمزه سره خپل سرنوشت هغوی ته واوره. پهلوانانو هر یو د هرې څنډې نه وویل چې: زه همدا اوس ځم قیرآت راولم او د حسن پاچا سر په نیزه کې راوړم.
کوراوغلو ټول غلی کړل او وی ویل: ښه ده زه خپله په آس پسې ولاړ شم. قیرآت ماته سترګې په لار دی. دغه وخت کوراوغلو راپورته شو اود سر نه یې تر پښو پورې یې جنګی جامې واغوستلې، تیره توره یې تر ملا کړه، سپر او ډال او نور جګړییز لوازم یې راوخیستل او پوستین یې واغوست او ساز یې پر ولی ځانله یې پیاده د توقات لار ونیوله. شپه او ورځ یې مزل کاوه، سر یې بالښت و نه لید او سترګو یې خوب. څو د توقات ښار ته ورسید. تیاره خوریدله. کوراوغلو د یوې بوډۍ ښځې ور وټکاوه، بوډۍ ښځې ور بیرته کړ. کوراوغلو بوډۍ ته څو روپی ورکړی چې خواړه ورته تیار کړی او پریږدی چې د دې په کور کې شپه تیره کړی.
د ماښام ډوډۍ یې چې وخوړه او دسترخوان یې ټول کړ، بوډۍ د کوراوغلو ساز ته پام شو او وی ویل:مینه اوس ساز دې راواخله لږ څه ووایه چې یې واورو.
کوراوغلو وویل: نیاجانې، اوس د خوب وخت دی، سبا سهار به یې درته وغږوم.
بوډۍ وویل: سبا زه د حمزه بیګ واده ته ځم. که غواړی اوس یې وغږوه او که نه غواړی مه یې غږوه.
کوراوغلو وویل: حمزه بیګ څوک دی نیاجانې!
بوډۍ وویل: حمزه بیګ د حسن پاچا زوم دی... نه بیروندکی او زړه ور ځوان دی. وایی یو کوراوغلو نه پوهیږم څه شی دی.... ته یې پیژنې؟
کوراوغلو وویل: ښه، نوم مې ورله اوریدلی دی؟
بوډۍ وویل: حمزه لاړ او د هغه آس یې نیولی راووست، حسن پاجا ده ته د «بیګی» لقب ورکړ او سربیره پر دې یې خپله لور «دونا بی بی» هم ورکړه. سبا یې واده دی. زه به هم د جونو او ناوی خدمت وکړم. باید سبا وختی پاڅیږم او لاړه شم.
کوراوغلو وویل: نیاجانې! ته پوهیږئ د کوراوغلو آس چیرته ساتی؟
بوډۍ وویل: د حسن پاچا په غوجله کې. خو وایی آس لیونی دی. هیڅوک خوا ته نه پریږدی. د حسن پاچا ټول مهتران یې ټپیان کړیدی. اوس ورته وربشی او واښه د غوجل د بلۍ له سوری نه غورځوی.
هغه څه چې د یادولو وړ وو کوراوغلو یاد کړل او اخر یې وویل: نیاجانې، ستړی یم ښه ده چې بیده شم.
بوډۍ وویل: واوره وګوره څه وایم. ښه ده ته هم سبا واده ته راشی او ساز وغږوی او سندری ووایی، روپۍ به لاس ته راوړی. ټوکې ندی، د پاچا د لور واده دی.
لنډه دا چې بیده شول. سهار کوراوغلو پاڅیده او د تیرې ورځ په شان یې جامې واغوستلې او یو څه روپۍ یې بوډۍ ته ورکړی او وی ویل: که شپی ته راغلم په دغو روپو به راته خواړه تیار کړی او که رانغلم ستا شوی.
* * *
کوراوغلو تلو تلو څو د حسن پاچا ماڼۍ ته ورسید، هلته یې څه ولیدل؟ داسې یو جشن یې ولید چې تر اوسه یې چا ساری نه و لیدلی، د مجلس خلکو چې واوریدل چې یو ناآشنا عاشق راغلی دی، خوشاله شول او کوراوغلو یې په راکښلو راکښلو د واده مجلس ته یو وړ.
حسن پاچا د کوراوغلو ونی او تنې ته نظر واچاوه، داسې عاشق یې ولید چې لوړه ونه، سرور ولی او د نر غوایی په څیر څټ لری او بریتونه یې د غوږو تر نرمو اووښتی دی. لنډه دا چې هیڅ ورته والی د هغو عاشقانو سره نلری چې ده لیدلی دی. پوښتنه یې وکړه:
ـ عاشقه د کوم ځای یې؟
کوراوغلو وویل: د آن برقاف
پاچا وویل: کوراوغلو پیژنې؟
کوراوغلو وویل: ډیر ښه یې پیژنم. په داسې بلا یې اړولی یم چې څو دنیا ودانه وی، هیر به مې نشی.
حسن پاچا پوښتنه وکړه په څه بلا؟
کوراوغلو وویل: پاچا دې سلامت وی، کوراوغلو یو لعنتی لیونی آس لری قیرآت ورته وایی.
د پاچاګانو نه یو تن غوښتل څه ووایی خو حسن پاچا یې مخه ونیوله او بیا یې کوراوغلو ته وویل:
ـ ښه، ویل دې.
ـ هو، قربان، ښه آس دی، افسوس چې لیونی دی. یوه ورځ د ورځو نه تللم، همدا ساز می هم پر ولی پروت و، سمدلاسه یوه ډله رانه تاو شوه او سترګې راته وتړلې او د ځان سره یې بوتلم. چیرته لاړم او څنګه لاړم، نور ورباندې نه پوهیږم. چې سترګې مې وغړولی د غره په سر کې وم او پلن څټی ځوان مې مخې ته ولاړ و. مه وایه چې دلته چنلی بئل دی او هغه پلن څټی ځوان هم خپله کوراوغلو دی. ولې یې زه هلته وړی وم یو عجیبه او د اوریدو داستان لری. مه وایه چې بیا دغه آس لیونی شویدی. هر څومره دوا درمل یې وکړل ګټه یې ونکړه. هیڅوک نه پریږدی چې ورباندې سپور شی. هر څوک چې جرئت وکړی او ورنژدې شی په لغتو او غاښو یې ټوټی ټوټی کوی. کوراوغلو یو حکیم او کیمیا ګر دوست درلود، ورپسې ورځی او پیدا کوی یی. مور مړى حکیم وایی آس پیرانی شویدی، باید څوک راشی کینی او درې شپې ورځې ورته ساز وغږوی او ورته لوبی ووایی څو پیریان یې پریږدی او ترې لاړ شی. هغه وخت کوراوغلو په ساز غږولو او لوبو ویلو بلد نه و، نو په عاشق پسې ګرځیدل چې زه بیچاره یې ګیر کړم.
غرض دا چې سر مو نه خوږوم، زه یې ټیله کړم او د آس مخې ته یې وغورځولم. نو دغه درې شپې او ورځې راباندې څه تیر شول، خداى پوهیږی.
حسن پاچا په وارخطایی پوښتنه وکړه: آس څنګه؟ حال یې ځای ته راغی؟
کوراوغلو وویل: پوره ځای ته راغی. له هغه ورځې نه کوراوغلو د ساز او آواز یادول پیل کړ. وایی اوس هم په لس پنځلس ورځو کې یو وار بیا آس بی سوره کیږی، نو کوراوغلو ساز راخلی او سندرې وایی او د آس حال خپل ځای ته راځی.
بیا یو پاچا غوښتل چې خبرې وکړی، حسن پاچا ورباندې سترګې برندې کړی او غلی یې کړ. وی ویل: عاشقه، اوس لږ ساز وغږوه او سندره ووایه چې واورو یې.
کوراوغلو وویل: څه ووایم؟
حسن پاچا وویل: تا خو قیرآت لیدلی، ووایه ونه او تنه یې څنګه ده، نخښې یې څه دی.
کوراوغلو وویل: پاچا دې سلامت وی. لعنتی ښه آس دی افسوس چې لیونتوب یې راپاریږی.
وروسته یې ساز سینې ته جوخت کړ او وی ویل:
پاچا د قیرآت نخښې له ما نه غواړی، قیرآت داسې آس دی چې وزر یې د ریښمو دی. هسکه یې غاړه چې د جګړې په ډګر کې هیڅکله نه ټیټیږی. له بهاڼه یې ملا نرۍ ده او د وږی لیوه نه لا خوراکی دی، په توره شپه کې هم خپله لار مومی. د جګړې په ډګر کې هیڅکله خپله سپرلی نه پریږدی. د کوراوغلو آس د ده په شان لیونی دی.
حسن پاچا وویل: قیرآت چې دې دومره وستایه اوس زما په غوجله کې دی. وایه، کوراوغلو نارینه دی که زه چې آس مې ترې راوړی دی؟ کوراوغلو وویل: که رښتیا دې آس ورنه راوړی وی نو ته نارینه یې. خو نارینه سړی نورې زیاتې نخښې هم لری. واوره دغه نخښې هم لری:
د زړه ور سړی نخښې واوره: نارینه په یکی سر د غلیم په لښکر وردانګی او کله چې چیغه کړی او میدان ته راشی دښمن د تیښتې پرته بله لار نلری. نارینه هغه څوک دى چې د تسلیمی سر نه ټیتوی او د مرګ په وړاندې هم د خپلو ملګرو نه مخ نه ګرځوی. دښمن د نارینتوب او زړه ورتیا لافې وهی، خو نارینه او زړور باید د شرمښ نه ګډه خلاصه کړی.
حسن پاچا وویل: عاشقه، دا نخښې چې دې وویلې لرم یې. ته به یې په خپله هم وګورى. اوس راجګ شه چې قیرآت ته ورشو وګورو علاج یې کولې شی که نه.
کوراوغلو د دې خبرې په اوریدو سره خوشاله شو خو خپله خوشالی یې څرګنده نه کړه. وې ویل: ښه وربشو. خو زما شرط دا دى چې زه د غوجلې نه بهر کینم او ساز غږوم. ته هم د دروازې له سوری نه آس ته ګوره که دې ولید زما ساز آواز څه اغیزه وکړه، خبره نشته، دننه ورځم او بیا ساز غږوم که اغیزه یې ونکړه بیا که مې څټ هم ووهى حاضر نه یم غوجلې ته ورشم. آخر زه پوهیږم چې څومره رذیل حیوان دى.
پاچا ومنله، پاڅیدل روان شول او د غوجلې مخې ته ورسیدل. کوراوغلو د ور له سوری نه وکتل ویې لید چې په قیرآت یې بوى لګیدلى او سترګې یې ورته نیولی او غوږونه بوڅ کړیدی. ځان یې څنډې ته کړ او وې ویل: اوس تاسو آس ته ګورئ زه هم ساز غږوم.
پاچاګان د میږیانو او ملخانو په شان راټول شوی وو او د ور له سوری نه یې غوجلې ته سترګې نیولې وې. کوراوغلو ساز سینې ته جوخت کړ او وې ویل:
- زمونږ د وطن جنګیالی په ډګر کې په میړانه ودریږی او د مرګ تر ګړۍ پورې له غلیمه نه تښتی. یوازې نامرده له پیغوره نه شرمیږی. هیڅکله ګیدړ د لیوه غوندې زړه ور ندى. ملګری مې ډله ډله، پر تیزو آسونو سپاره، مصری توری یې تر ملا هر یو کوراوغلو دى.
قیرآت د کوراوغلو د غږ په اوریدو سره د ومره خوشاله شو چې نڅا او ګډا یې پیل کړه، ته به وایی غوجله یې ونړوله. حسن پاچا له ډیرې خوښې نه پوهیده څه وکړی. د دوستانو څنګ ته به ورغى او ویل به یې: وګورئ! څنګه نڅا کوی.
کورواغلو چې لوبه بس کړه، حسن پاچا وویل: عاشقه، ته ژر دننه ورشه، که علاج دې ورله وکړ د دنیا په مال به دې موړ کړم. اوس کوراوغلو پوهیږی چې د نیا د چا په لاس کې ده. نور د میړانې او ځوانمردۍ لافی نه وهی.
ور یې بیرته کړ او کوراوغلو یې ورننویست. کوراوغلو ساز سینې ته جوخت کړ او عاشقانه سندره یې وویله چې یوازې قیرآت یې غږ اوریده، وروسته یې د قیرآت د غاړې نه لاسونه تاو کړل او په سر او مخ یې ښکلولو. قیرآت هم ځان کوراوغلو پورې سولولو او داسی ېې ښکلولو چې ته به وایی غوا خپل خوسې څټی.
کوراوغلو ناڅاپه ټوپ کړ او په هوش شو، ته به وایى له خوبه راویښ شو. له ځان سره یې وویل: اى نادان زړګیه، څه کوى؟ دښمن درنه چاپیر دى او چاپیر دى او ته ځان په ناخبرې کې اچوى؟
ژر یې ځان ګوښه کړ او وې ویل: پاچا، تاسې څنډې ته شئ. زه آس بهر ته راوباسم لږه هوا وخوری. بیا به یې ستاسو په لاس درکړم ورباندې سپور به شى. خو پاچا، باید انعام پوره راکړی. دا کار ډیر سرخوږى لری! حسن پاچا وویل: ډاډه اوسه، دومره طلا دې پر سر وشیندم چې ته ووایې بس دى. خو لږ صبر وکړه څو مونږ لاړ شو. ډاریږو بیا څه کار راپیښ نشی.
پاچاګانو په منډو منډو ځانونه د کلا برج ته ورسول او هلته کښناستل او سترګې یې غوجل ته نیولې وې. پاچاګان چې لاړل کوراوغلو د آس زین پیدا کړ او د قیرآت پر شا یې کیښود او په تړلو او سمولو یې شروع وکړه.
اوس د ګنجی حمزه بیګ، د حسن پاچا د زوم حال واورى.
ګنجې حمزه د دونا بی بی د ماڼۍ بیخ ته ولاړ و او زاری یې کوله چې ور ورته پرانیزی او دې دننه ورشی. دونا بی بی ورباندې ملنډې وهی او د پاسه یې پر سر او مخ اوبه شیندی. حمزه ناڅاپه ولیدل خلک د کلا د برج په لور منډې وهی، پوښتنه یې وکړه: څه خبره ده؟
وې ویل: خبر نه یې؟ یو عاشق راغلى او د قیرآت درملنه یې وکړه او اوس غواړی قیرآت میدان ته راولی.
د دې خبرې په اوریدو سره د ګنجی حمزه زړه ډوب پریوت او ژبه یې په تالو پورې ونښته او پر هغو پسې یې په منډو او ژړا کولو شروع وکړه. کله چې برج ته ورسیدل ګنجی حمزه ځان حسن پاچا ته ورساوه. او په ویره او رپیدو یې وویل: حسن پاچا، بیچاره شوى، عاشق څوک دى؟ دغه په خپله کوراوغلو دى!
حسن پاچا د مسخرې نه ډکه موسکا وکړه او وى ویل: حمزه پوهیږم چې درد دې څه شى دى، لا اوسه دې دونا بی بی نه پریږدی چې ورشى؟ کیداې شی ورو ورو په لاره او ارامه شی. غم مه کوه.
حمزه وویل: پاچا، څو وخت تیر نشی فکر وکړه. کوراوغلو اوس راځی او کلا درباندې ورانوی.
حسن پاچا بیا وخندل او وې ویل: ښه، ځه چې دونا بی بی درته منتظر ده!
ګنجی حمزه له برجه راکوز شو. بله لاره یې نه وه غوجلې ته راغى، ویې لید چې کوراوغلو پر قیرآت سپور شوى او میدان ته ځی، ورمنډه یې او په خندا کې وویل: اې کوراوغلو له قدمونو دې ځار شم څه پر وخت راورسیدلى پوهیدلم چې رابشى. ستا له بخته زه هم د روزی څښتن شوم او د بیګی لقب مې واخیست او ...
کوراوغلو د قهر نه په ډک نظر حمزه ته وکتل. حمزه پر ځاى وچ کلک شو او رنګ یې د زعفران په شان ژیړ شو.
کوراوغلو وویل: حمزه تا د هغه چا سره خیانت وکړ چې تا ته یې پناه درکړى ده. ستا موخه پیسې، مقام او شخصی ګټه ده. ته خلکو ته له خانانو او پاچاګانو لا هم خطرناک یې، ځکه اقلا سړى پوهیږی چې دوې دښمنان دی، خو ته د دوست په جامه کې راغلى، او داسې کار دې وکړ چې زه له تا نه ملاتړ وکړم او یاران خپه کړم. په چنلی بئل کې دې بى اتفاقی واچوله او پاچاګان دې زړه ورکړل چې چنلې بئل ته لښکر راولیږی.
حمزه ځان د مړی په شان واچاوه او وې ویل: ستا له قدمونو ځار شم کوراوغلو، ما وبخښه. اوس پوه شوم چې څومره سهوه مې کړى ده، وروسته له دې قول درکوم.....
کوراوغلو پریښود چې خبره تمامه کړی، توره یې راویسته او د ګنجی څټ یې ووهو چې لس متره آخوا ولوید. آس یې پونده کړ او قیرآت د شاهین په شان وزرې خورې کړى او والوت او کوراوغلو یې د میدان منځ ته ورساوه.
حسن پاچا پاسه د برج نه آواز وکړ: اې، عاشقه، لږ یې آخوا دیخوا په لاره بوځه چې وې وینو.
کوراوغلو قیرآت ته اشاره وکړه او قیرآت په میدان کې دوړی او خاورې باد کړى چې حسن پاچا له خوشالې یا ښایی هم له ډاره د برج د پاسه په رپیدو شروع وکړه او وې ویل: عاشقه، د آس سواری دې هم زده ده!
کوراوغلو خپل ساز راواخیست او وې ویل:
حسن پاچا نور د میړانې لافې مه وه، اوس دې لا چیرته لیدلې ده، توره وهل مې هم زده دی. میړنی یاران مې که له چنلی بئل نه راورسیږی، ښار او کلا به دې له سربازانو تشه شی، کوراوغلو یم له چنلی بئل نه راغلى یم، وینې چې د عاشق په جامه کې پر قیرآت سپور یم. دغسې په زرهاوو هنرونه مې زده دی او غښتلی یم.
د پاچاګانو یو تن وویل: حسن پاچا، زه چې ورته ګورم عاشق راته نه ښکاری، بلا دې لری وی، نه چې پخپله کوراوغلو وی!
حسن پاچا ګنې بیده و او له خوبه راویښ شو او ولړزیده او وې ویل: نه زړګیه، کوراوغلو چیرته و، یعنې مونږ دومره احمقان یو چې کوراوغلو راشی او مونږ ټولو نه خره جوړ کړی او قیرآت بوځی؟
کوراوغلو بیا وایی: مونږ ته "مراد بگلی" وایی، په میدان کې په میړانه ودریږو د لوړو غرونو په سرونو د خانانو او پاچاګانو د کاروانونو مخه نیسو. په غرونو او دښتو کې شوماشور جوړ وو او که چیغه کړم سربازان دې ښار او کلا پریږدی او تښتی.
حسن پاچا ولید چې اوبه یې له سره تیرې او له ورخه اوښتی دی، دنیا یې په سترګو تورتم شوه او لړزه یې پر اندامونو پریوته. امر یې وکړ سمدلاسه د کلا دروازې وتړی او کوراوغلو ونیسی.
کوراوغلو ولید د کلا یوه دروازه وتړل شوه حسن پاچا یې منع کړ او وې ویل: له قاصده مې خبر واخیست وایی: کلا پنځه لارې لری که چیغه کړم ټولې لارې به خالی شی.
دا یې وویل او غوښتل یې له دویمې لارې لاړ شی لښکر یې مخه ونیوله، کوراوغلو تیره توره راوویستله او د لیوه په شان چې په رمه ورځی پر لښکر ورغى او سرونه د بادرنګو د غړانکو په څیر پر ځمکه غورځیدل خو لښکر دومره ډیر و چې لار نه خلاصیده.
کوراوغلو راستون شو چې له دریمې دروازې لاړ شی. هلته هم دومره ډبرې او شګې اچول شوی وی چې آس په سختی سره لاره موندلاى شوه. کوراوغلو بیا پر لښکر ورننووت او مړی یې پر مړو ډیرۍ کړل. قیرآت هم په منګلو او غاښونو سره د کوراوغلو نه کم نه و.
د توقات کلا دریو خواوته وچه ده او یوې خوا ته یې اوبه دی. د تونا سرکشه سیند (د انوب سیند) و. حسن پاچا دغه لار خلاصه پریښې وه چې کوراوغلو یا د سربازانو په لاس ووژل شی او یا خپله په اوبو ورګډ شی او ډوب شی.
کوراوغلو ولید چې ټولې لارې تړلی دی، هر څومره هم توره وچلوی او سربازان ووژنی لارې به لا بندې شی. د تونا سیند پر لور یې نظر واچاوه ویې لید لاره خلاصه ده، قیرآت یې هغه خوا ته وزغلاوه او وې ویل:
آس به زغلووم څو د دښمن زړه وچوم. نن باید د اوو کالو باج او خراج له پاچا نه واخلم، ځکه قیرآت به لکه لامبوزن د تونا د سیند نه پورې وځی.
دا یې وویل! په اوبو ورګډ شو. اوبه د آس تر غوږونو راوختلې. کوراوغلو ولید چې اوبه ډیرې تیزې دی او آس په ناهیلی سره لاس او پښې وهی. لاسونه یې د قیرآت تر غاړې تاو کړل او چیغه یې کړه:
ای زما هوسۍ مزله آسه، اى زما شاهین وزره آسه، تیزشه، تیز شه، هر سهار او ماښام به دې پالنه کوم. د طلا به درته نعل جوړ کړم، هر څرنګه چې کیداى شی ما له دې ځایه وباسه او چنلی بئل ته مې ورسوه.
قیرآت د کوراوغلو د آواز په اوریدو سره ګنې والوت او په لامبو وهلو سره یې ځان د سیند بلې غاړې ته ورساوه. کوراوغلو راستون شو او وې کتل حسن پاچا لا اوس هم د برج نه راکوز شوى نه دى، چیغه یې کړه:
ای هى پاچا، دا ځل په برج کې پټ شوى، د لاسه مې ووتلى، بل ځل به ګورو چیرته به تښتى. بیا د یو بل سره ګورو!....
دا یې وویل او روان شو، تلو تلو څو چنلی بئل ته ورسید. قیرآت همدا چې د چنلی بئل هوا بوی کړه داسې وشڼید چې آواز یې په غر او کمر کې انعکاس وکړ. یاران ټول د کوراوغلو نه چاپیر شول او پوښتنه یې وکړه:
کوراوغلو، ستړى مشی! وایه څه دې ولیدل؟ څنګه دې آس پیدا کړ او را دې ووست؟
کوراوغلو ورته خپل سرګذشت د ژرندې نیولې تر تونا د سیند پورې بیان کړ. یارانو له دې کبله چې دې یې خپه کړى و، پیښمانه شول او سرونه یې ځوړند ونیول.
کوراوغلو وویل: ناراحته کیږى مه، تاسې په حق وى. ما باید په هر کس او ناکس باور نه واى کړى او د آس کلی مې ګنجی ته نه واى ورکړى. اوس کار شویدى، خو پوه شى چې ماته کوراوغلو وایی!
نګار بی بی ولید چې کوراوغلو بیا له چته ووځی یارانو ته یې سترګک وواهه او وې ویل: کوراوغلو، مونږ پوهیږو چې ته رښتیا کوراوغلو یې، که نه نو مونږ دې پر شاوخوا نه راټولیدو! رښتیا ده میړنې یې، زړه ور یې، د کار په چل پوهیږى خو زمونږ په منځ کې دې پاتې وی، تک تور یې او سر او بر دې زیات تعریف نلری!
یارانو ټولو وخندل. کوراوغلو په خپله هم وخندل. بیا یې ساز سینې ته جوخت کړ او وې ویل:
اې ښایستې چې تور مې بولى، مګر ستا وریځی تورې نه دی؟
څڼې دې چې په غاړه پرتې دی، مګر تورې نه دی! اى د چنلی بئل ښکلې، د لمر او سپوږمۍ په شان پر سپین مخ دې خال مګر تور نه دى؟ کوراوغلو ته د ځان نه ګرانه یې . ساز آواز ته مې غوږ ونیسه، هغه رانجه چې دې پر سترګو راکښلی مګر تور نه دی؟
دوبى - ۱۳۴۷
